سوال:

الف. آیا معتکف می‌تواند برای غسل یا آب‌تنی از مسجد خارج شود؟
ب. محدودهٔ مسجد برای معتکف کجاست؟

پاسخ:

الف. خروج معتکف برای غسل

شیخ‌الاسلام مولانا مفتی محمدتقی عثمانی در کتاب مسائل و احکام اعتکاف تصریح کرده‌اند پس از تحقیقات فراوان به این نتیجه رسیده‌ام که معتکف اجازه ندارد صرفاً برای غسل روز جمعه از مسجد خارج شود.
هرچند برخی از علما این را جایز دانسته‌اند، اما دلیل فقهی معتبری برای آن ارائه نکرده‌اند. شیخ عبدالحق دهلوی در _اشعه‌اللمعات_ (جلد دوم) این جواز را مطرح کرده، ولی مستندی از فقهای بزرگ ذکر نکرده است.

بنابراین، در اعتکاف مسنون (دهه‌ی آخر رمضان) و اعتکاف نذری، خروج برای غسل روز جمعه جایز نیست.

منبع: مسائل و احکام اعتکاف، ص ۷۲

طبق تحقیق مولانا مفتی محمدتقی عثمانی در کتاب مسائل و فضائل اعتکاف معتکف نمی‌تواند برای غسل جمعه از مسجد خارج شود.

در این مورد، از مفتی محمدتقی عثمانی در درس صحیح بخاری دربارهٔ نظر مفتی عبدالرئوف سکهروی در رسالهٔ اعتکاف که خروج برای غسل تبرید و غسل سنت را جایز دانسته بود، سوال شد. ایشان فرمودند:
کسانی که خروج را جایز می‌دانند، فقط به نقل قول شیخ عبدالحق استناد کرده‌اند و دلیل دیگری ندارند؛ علاوه بر این، پس‌ از نوشتن این رسالهٔ من برخی از مفتیانی که قبلاً قائل به جواز خروج بوده‌اند، بعداً از نظر خود برگشته‌اند.
چنانکه مفتی عبدالرئوف سکهروی در رسالهٔ مسائل اعتکاف تصریح کرده‌اند که خروج معتکف از مسجد برای غسل روز جمعه جایز نیست. البته اگر فرد قبل از نماز جمعه برای وضو یا قضای حاجت از مسجد خارج شود، می‌تواند همان موقع غسل کند و سریع به مسجد برگردد.
امدادالفتاوی (جلد ۲)،
درمورد مفتی عبدالرئوف سکهروی استاد فرمودند: «میری خیال مین وه بهی اب اپنی پهلی فتوی سی رجوع کرچکا هوگا.»
یعنی ازفتوای گذشته (جواز خروج) رجوع کرده‌اند.

مولانا محمدرفعت قاسمی در کتاب _مسائل رفعت قاسمی_ جلد ۴ نوشته‌اند: «معتکف غیر از غسل جنابت برای غسل‌های دیگر بیرون نرود.»

قول حضرت قطب الإرشاد حضرت مولانا محمدعمر سربازی رحمه‌الله همین است که اگر می‌خواهد غسل کند، هنگامی که برای قضای حاجت بیرون می‌رود، در همان زمان غسل را نیز انجام دهد.
منبع: فتاوای منبع العلوم، جلد ۶

معتکف بدون نیازهای طبیعی مانند قضای حاجت و غسل جنابت از مسجد بیرون نرود؛ البته به شرط آنکه در آن دو وقت هم بیش از ضرورت بیرون از مسجد نماند.
مسائل قدوری فقه احناف جلد ۱

نتیجه:
معتکف نباید فقط برای غسل از مسجد خارج شود. اما اگر به دلایلی مثل وضو یا قضای حاجت بیرون می‌رود، می‌تواند همان‌جا غسل کند.

البته برای غسل و وضو نباید مسجد آلوده شود، اگر صحن مسجد طوری باشد که آب در آن باقی نماند و باعث آلودگی نشود، می‌توان در گوشه‌ای از آن غسل کرده و بعد محل را تمیز کند.

چنانکه علامه شامی در ردالمحتار می‌نویسند:

«فلو امکنه من غیر ان یتلوث المسجد فلا بأس به ای بان کان فیه برکه مآء او موضع معد للطهاره او اغتسل فی اناء بحیث لایصیب المسجد الماء المستعمل قال فی البدائع فإن کان بحیث یتلوث بالماء المستعمل یمنع منه لان تنظیف المسجد واجب.»

منابع: ردالمحتار، آپ کی مسائل اور ان کا حل، فتاوای یوسفیه (جلد ۴، ص ۱۳۷)

ب. محدوده‌ی مسجد برای معتکف

هر جایی که مخصوص نماز باشد (چه در تابستان و چه در زمستان)، جزء مسجد محسوب می‌شود. اما مکان‌هایی که برای نماز تعیین نشده‌اند، مثل:
محل کفش‌ها، اتاق امام جماعت، محل استراحت جماعت تبلیغ، کتابخانه، انبار، وضوخانه، و امثال آن‌ها این بخش‌ها حکم مسجد را ندارند و معتکف بدون عذر شرعی نباید به آنجا برود.

پایان.