سوال:

آیا جمع بین الصلوتین جایز است یا خیر؟ و در صورت جواز جمع چگونه باشد.

 

پاسخ:

«الجواب باسم ملهم الصواب»

همه ائمه اتفاق نظر دارند که بدون عذر جمع نمودن میان دو نماز جایز نیست، البته نزد ائمه ثلاثه در حالت عذر یکجا خواندن دو نماز جایز است. در تشریح و توضیح عذر، اختلاف نظر وجود دارد، شوافع و مالکیه سفر و باران را عذر می دانند   و نزد امام احمد بن حنبل بیماری نیز از اعذار محسوب می گردد.

بر اساس مسلک امام ابوحنیفه جمع حقیقی میان دو نماز فقط در عرفات و مزدلفه مشروع بوده و علاوه از آن در هیچ جای دیگری روا نیست، عذر و عدم عذر هیچ گونه اعتباری در تغییر این حکم ندارد. و این قول عبدالله ابن مسعود، سعدبن ابی وقاص در روایت ابن شداد در کتاب دلائل الاحکام،عبدالله بن عمر در روایت ابی داود، ابن سیرین، جابر بن یزید،مکحول، عمرو بن دینار، سفیان ثوری، اسود و اصحابش، عمر بن عبدالعزیز، سالم و لیث بن سعد است. ( فتح الملهم ۴/۷۲ – ط.دارالقلم دمشق)

البته احناف جمع صوری [ جمع عملی] را جایز می دانند، بدین صورت که نماز ظهر را کاملاً در آخر وقت آن و نماز عصر را در اول وقتش بجا آورد در این صورت هر نمازی در وقت خودش ادا شده ولی بنا به یک جا بودن دو نماز صورتاً به آن جمع بین الصلوتین گفته شده است.

دلایل احناف به شرح ذیل می باشد:

• قران مجید در جاهای متعدد بر مراقبت اوقات نماز تاکید دارد.

ا. إِنّ َالصَّلاهَ کَانَت عَلَی المُؤمِنِینَ کِتَاباَ مَوقُوتاً.

ب.فویل للمصلین الذین هم عن صلاتهم ساهون.

ج. حافظوا علی الصلوات و الصلاه الوسطی… الآیه.

از آیات فوق به وضوح چنین بر می آید که اوقات نماز تعیین شده و مراقبت از آن واجب و تخلف از وقت باعث عذاب می شود. واضح است که اخبار آحاد با این آیات قطعی الثبوت و قطعی الدلاله قابل مقایسه نیستند. به ویژه هنگامی که اخبار احاد قابل توجیه باشند.

• در صحیح بخاری از حضرت عبدالله بن مسعود رضی الله عنه مروی است:

قال ما رأیت النبیّ صلی الله علیه و سلم صلّی صلوه لغیر وقتها إلا صلوتین جمع بین المغرب و العشاء و صلی الفجر قبل میقاتها. [ کتاب المناسک / باب متی یصلی الفجر بجمع – کذا فی صحیح مسلم / کتاب الحج ]

در پرتو این دلایل می توان گفت در تمام روایاتی که از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وسلم در زمینه جمع بین الصلوتین روایت شده است و ائمه ثلاثه به آن تمسک جسته اند جمع حقیقی مد نظر نبوده، بلکه جمع صوری ( جمع عملی) مراد است.

– در صحیح بخاری از حضرت عبدالله بن عمر «رضی الله عنهما» روایت شده است:

قال رأیت النبی «صلی الله علیه و سلم» اذا أعجله السیر فی السّفریؤخّر صلوه المغرب حتی یجمع بینها و بین العشاء. قال سالم: و کان عبدالله بن عمر یفعله اذا اعجله السیر یقیم  المغرب فیصلیها ثلاثا ثم یسلّم  ثم قلّما یلبث حتی یقیم العشاء.. .

در این روایت به صراحت آمده است که عبدالله بن عمر پس از پایان یافتن نماز مغرب مدت زمان کوتاهی انتظار می کشید و سپس نماز عشاء را آغاز می کرد. این انتظار هیچ توجیهی غیر از این نمی تواند داشته باشدکه ایشان منتظر بودند تا از دخول وقت عشاء کاملاً اطمینان یابند.

حافظ ابن حجر خود اعتراف کرده اند که بر جمع صوری می توان از این روایت استدلال نمود. 

روایت صریح تری در سنن ابی داود از طریق نافع عن عبدالله بن واقد موجود است:

أنّ مؤذّن ابن عمر رضی الله عنهما قال الصّلوه، قال: سِر سِر حتی اذا کان قبل غیبوب الشفق نزل فصلّی المغرب ثم انتظر حتّی غاب الشفق فصلّی العشاء ثم قال: انّ رسول الله صلی الله علیه وسلم کان اذا عجل به أمر صنع مثل الذی صنعتُ.

امام ابوداود درباره روایت مذکور فقط به سکوت بسنده نکرده بلکه متابعی هم با این الفاظ ذکر نموده است: « عبدالله بن العلاء عن نافع قال: حتّی اذا کان عند ذهاب الشفق نزل فجمع بینهما ».

امام دارقطنی نیز این روایت را در سنن خود با طرق متعددی نقل کرده و بر آن سکوت نموده اند.

در صحیح مسلم از حضرت ابن عباس رضی الله عنهما روایت است:

« قال صلیتُ مع النبی صلی الله علیه وسلم ثمانیاً جمیعاً و سبعاً جمیعاً، قلت یا اباالشعثاء أظنه اخر الظهر و عجل العصر و أخّر المغرب و عجل العشاء، قال و أنا أظن ذالک».

در این روایت برداشت دو تن از راویان کاملاً با مسلک احناف مطابقت دارد.

أخرج حدیث علی بن ابی طالب، ابوداود بسند لاباس به: کان اذا سافر سار بعد ما تغرب الشمس حتی تکاد أن تظلم ثم ینزل فیصلی المغرب ثم یتعشی، ثم یصلی العشاء و یقول هکذا رأیت رسول الله «صلی الله علیه وسلم» یصنع. [ عمده القاری ۷/۱۴۹  – ط.دارالفکر]

۴- عن ابن عباس «رضی الله عنه» أن رسول الله «صلی الله علیه و سلم» قال:من جمع بین صلاتین فی وقت واحد فقد أتی باباً من الکبائر. و عن عمر«رضی الله عنه» أنه قال: الجمع بین الصلاتین من الکبائر. ( أخرجه الترمذی – باب ما جاء فی الجمع بین الصلاتین ۱/۳۵۶ – الحاکم فی المستدرک ۱/۲۷۵ – البیهقی فی السنن ۳/۱۶۹– ذکره الزیلعی فی النصب الرأیه ۲/۱۹۳ ) ( نقل از بدائع الصنائع ۱/۵۸۱ )

 

علامه شبیر احمد عثمانی در فتح الملهم توجیه بسیار دقیق و جالبی را در رابطه با مراد گرفتن جمع صوری این گونه بیان فرموده اند:

اگر از جمع بین الصلوتین جمع حقیقی مراد گرفته شود هیچ دلیل معقولی بر عدم جمع میان سایر نمازها وجود ندارد مثلاً دلیلی بر اینکه جمع بین عصر و مغرب  یا فجر و ظهرجایز نباشد، ولی اگر جمع صوری مراد گرفته شود تفاوت میان سایر نمازها معقول خواهد بود. پس معلوم می شود که حضرت رسول اکرم «صلی الله علیه وسلم» به جمع صوری عمل می کردند نه بر جمع حقیقی، و گرنه باید جمع در میان همه نماز ها روا می بود. [ ترجمه درس ترمذی از مفتی محمد تقی عثمانی –  جلد اول  – صفحه ۵۷۱  ]

قال العلامه شبیراحمد العثمانی فی فتح الملهم:

« فهذا ابن عباس راوی حدیث الباب قد صرّح بأن ما رواه من الجمع المذکور هو الجمع الصوری و مما یؤیده ما رواه الشیخان عن عمرو بن دینار أنه قال: یا اباالشعثاء اظنّه – ای ابن عباس – أخّر الظّهر و عجّل العصر و أخّر المغرب و عجّل العشاء. قال و أنا أظنّه . و ابوالشعثاء هو راوی الحدیث عن ابن عباس رضی الله عنهما. [ محمود الفتاوی۱/۲۷۲ ]

کذا فی فتح الملهم شرح صحیح مسلم – جلد ۴ صفحه ۷۱   الی ۷۴ – کتاب صلاه المسافرین و قصرها .

 وفی الفقه الاسلامی و ادلته

و الافضل عدم الجمع خروجاً من الخلاف و لعدم مداومته النبی «صلی الله علیه و سلم» علیه و لو کان أفضل لأدامه کالقصر.

[ دکتر وهبه الزحیلی – ۲/۳۱۲ – ط. دارالفکر ]

 

والله اعلم و علمه اتم

حفیظ الله رئیسی

دارالافتا و الارشاد مدرسه علوم دینی اشاعتالتوحید سراوان